Blog

Vorige week zei mijn jongste zoon James van 7 jaar op woensdag ineens: ‘ Papa, zullen we vannacht in de tuin kamperen? ’. In mijn hoofd borrelden veel praktische bezwaren op. Ik had namelijk al een to-do-lijstje voor de avond. Had geen zin om de tent op te zetten en een hele volksverhuizing naar buiten. Misschien ken jij het ook. Altijd iets te doen. Altijd een klusje dat nog wacht, of een goed boek of leuke serie. Met zijn grote bruine ogen keek hij me aan en wachtte met spanning op mijn antwoord. Hij kon zijn enthousiasme nauwelijks onderdrukken. Zijn ‘ Alsje-alsje-alsjeblieft, papa? ‘ was het laatste zetje en dus besloot ik het avontuur gewoon aan te gaan. Tent opzetten. Matrassen en dekbedden erin (in de eigen achtertuin zijn we luxepaarden, dus geen opblaasbare luchtbedden dit keer). Om 19: 30 uur in de tent lekker een verhaaltje voorlezen, en daarna ging James slapen (ik besloot met mijn gezonde nachtlampje nog ruim een uur wat te lezen, en daarna ook lekker vroeg in slaap te vallen). De volgende ochtend ging mijn wekker om 6: 30 uur (voedertijd voor de hond, katten, kippen en vogels, en daarna de lunchtrommel voor de schooldag van James). James sliep nog lekker naast me. Zijn warme lijfje lag nog heerlijk onder het dekbed. Binnen en buiten de tent was het frisjes. Negen graden. Er kwam door de afkoeling buiten een subtiel ademwolkje uit mijn mond, de eerste van dit najaar. Om de tent lagen de eerste bladeren van de bomen in onze tuin. Een boom verliest zijn bladeren niet passief. Het snijdt het blad zelf los, wat een bewuste overlevingsstrategie is. Zonder bladeren verliest een boom minder water en loopt het minder schade door een eventuele vorst op. Nu komt het boeiende: vóór dat een boom zijn bladeren loslaat trekt het eerst waardevolle voedingsstoffen uit het blad terug, dus datgene wat voor zijn eigen welzijn en overleving van belang is. In de herfst en winter worden in bladeren de gele en oranje pigmenten zichtbaar, maar die kleuren zaten er ook al in de zomer. Ze werden toen alleen door het groene chlorofyl gedomineerd. Pas bij het loslaten van het blad – als het groene chlorofyl wordt afgebroken – worden de mooie kleuren geel en oranje zichtbaar. De les: soms wordt iets moois – wat er altijd al was – pas zichtbaar als je bewust iets anders loslaat. Het is een levenskunst om op het juiste moment iets vast te houden en op het juiste moment iets weer los te laten. De natuur zit op dit moment in de transitie van loslaten, vertragen en naar binnen keren. De mens doet het meestal omgekeerd. Waar de natuur vertraagt en naar binnen keert, houden wij het hele jaar hetzelfde tempo vast, dezelfde rollen en dezelfde routines. We leven in november hetzelfde ritme als in juni. Dezelfde volle agenda, dezelfde schermtijd en vaak dezelfde ambities. De boom laat bewust los. De mens houdt onbewust vast. En dan noemen we de vermoeidheid die volgt een winterdip. Wat als ons lichaam ook wil vertragen, naar binnen wil keren of meer wil rusten? Wat mag jij deze herfst of winter minder op inspanningsgebied gaan doen? Wat mag je mogelijk helemaal loslaten wat niet meer dient? Wat vertelt je lichaam? En wat mag je juist meer op ontspanningsgebied gaan doen? Lummelen, fysieke spelletjes doen of eerder onder de wol? Misschien een avondje bezinnen, reflecteren en inspireren in een theater? De herfst is niet alleen het einde van de zomer, maar ook de start van een nieuwe cyclus. Pas als je iets ouds hebt losgelaten ontstaat er ruimte om weer iets nieuws vast te kunnen pakken. Dus kies wijs. De volgende avond legde ik James weer in bed en besloot ik in plaats van een verhaaltje uit een voorleesboek bovenstaande gedachten met hem te delen. Na mijn levendige betoog over de natuur, vallende bladeren en dieren met een winterslaap, bleef het stil. Heel lang stil. Hij was in slaap gevallen. Moraal van het verhaal is dus dat ik als vader volgens mijn zoons best slaapverwekkend ben.

In 2007 was ik al ruim een jaar enorm ongelukkig in de reguliere geneeskunde. Renate zei: ‘ Stop dan gewoon. ’ In 2023 worstelde ik enorm met de werkdruk en verantwoordelijkheid binnen het grote bedrijf OERsterk. Het plezier en de onbevangenheid waren weg. Weer zei Renate: ‘ Dan stop je toch. Ga lekker iets nieuws doen. ’ Even voor de duidelijkheid: Renate is mijn vrouw. Haar steun speelt een sleutelrol in mijn leven. Want ik was vroeger vaak bang en onzeker. Ik hechtte enorm veel waarde aan status en spullen. Ik zat enorm vaak in mijn hoofd en kon daar uren piekerrondjes draaien. Renate zag altijd een kracht in mij die ik zelf nooit zag of voelde. Waar ik een expert in gespannenheid was, hielp zij mij enorm met haar onbevangenheid. Tijdens mijn opleiding geneeskunde moest ik vaak in verschillende werkgroepen presenteren. Als stotteraar vond ik het verschrikkelijk. Ik kon er nachten van wakker liggen. Kreeg ’ s morgens bijna geen hap door mijn keel. Dus wat deed Renate? Ze ging af en toe met met mij mee naar de VU (zelf studeerde ze toen de PABO, dus voor leerkracht). Haar geruststellende woorden hielpen mij enorm: ‘ Je bent goed zoals je bent, dat stotteren is niet erg. ’ Haar geloof in mij hielp mij enorm: ‘ Je hebt je heel goed voorbereid, jij kan dit gewoon. Het komt echt goed. ’ Het is dierbaar als iemand in je gelooft als je soms zelf het geloof even kwijt bent. Dus zat ze beneden in de faculteit geneeskunde op mij te wachten, terwijl ik enkele etages erboven mijn presentatie aan het geven was (met een stotteraar wist je nooit precies hoelang een presentatie zou duren… lol). Ik ontmoette Renate in 2003. Ik was 20 lentes jong, zij 18 lentes jong. We kregen verkering. In 2005 gingen we samenwonen (8-hoog in een appartement). In 2007 trouwden we. In 2010 kregen we onze eerste zoon Noah. In 2018 kregen we onze tweede zoon James. In 2007 besloot ik om met geneeskunde te stoppen en mijn eigen holistische pad op te gaan. Het waren vele jaren van woekeren in de tijd, van vele opleidingen volgen en proberen een praktijk op te bouwen. Pas vanaf 2019 was er sprake van rust en stabiliteit, ook financieel. Ik was gedurende vele jaren veel aan het werk of in het land. Renate was thuis bij Noah (en later James). Ze faciliteerde dat ik mijn droom kon volgen, maar zette ook haar ambities buitenshuis tijdelijk in de wachtkamer. Maar Renate heeft me altijd gesteund. Altijd gestimuleerd om de weg van mijn hart te volgen. Want juist op dit gebied is zij altijd voor mij een inspiratiebron geweest. Om echt je eigen vrije pad te durven gaan. Ik leer nog steeds enorm veel van Renate. Ook afgelopen jaren waarin ze haar ambities is gaan volgen, en op persoonlijk en professioneel vlak verder is gaan groeien. Ze is de beste en liefste moeder voor onze zoons. Ze is leerkracht, onder andere als invalster op De Vrije School van onze jongste. Ze is Conscious Parenting Coach (een Amerikaanse opleiding over bewust opvoeden). Ze is een wijze vrouw geworden. Ze is niet alleen de liefde van mijn leven, maar ook voor mij een grote inspiratiebron in het stimuleren van mensen om met veel meer vrijheid, plezier én imperfectie te gaan leven. Dus hoe trots ben ik dat haar wijsheid nu op papier staat. Haar eerste boek is namelijk uit: In haar eigen woorden: ‘ Dit boek biedt een concrete route naar de vrije vrouw die je in essentie al bent, ook al ben je hier in het moderne leven (ver) van afgedwaald. Het is de uitnodiging om haar weer even af te stoffen en helemaal jezelf te mogen zijn. ’ Het boek bevat veel praktische voorbeelden uit haar eigen leven (ik weet niet zeker of dit heel goed voor mijn imago gaat zijn… haha), maar ook veel waardevolle theorie en praktische oefeningen en inzichten. Wat mij betreft een aanrader voor iedereen die ook een vrije vrouw wil worden (en alle mannen mogen stiekem meelezen, want veel thema’ s zijn universeel). Zo help je niet alleen jezelf, maar ook je (klein)kinderen om een chillere (groot)ouder te zijn. Ook vrij(er) worden? Klik hier voor alle informatie over Vrije Vrouwen, Vrije Kinderen.

Voor een podcast-opname met een inspirerende filosoof heb ik mij in mijn voorbereiding op dit gesprek in verschillende filosofen verdiept, waaronder Epicurus. Zijn visie op verlangen deel ik graag met jou. Epicurus zei namelijk: ‘Niets is genoeg, voor degene die genoeg te weinig vindt. ’ Volgens hem ontstaan onze onrust en onzekerheid vooral door onze enorm grote verlangens. Epicurus zei dat er drie soorten verlangens zijn: Natuurlijke noodzakelijke verlangens: voeding, veiligheid en vriendschap. Ze bevrijden ons van een ongemak, dus van honger, dorst, kou en eenzaamheid. Deze verlangens moeten we volgens Epicurus koesteren. Natuurlijke niet-noodzakelijke verlangens: verlangens die we van kinds af aan al hebben, maar in proportie zijn toegenomen of doorgeschoten zodat het onze overleving niet meer dient. Denk aan overmatig eten, een overdaad aan spullen en kleding of te veel vriendschappen. Zijn kernvraag was: als deze behoefte niet wordt voldaan, doet het dan pijn? Zo nee, dan is het een niet-noodzakelijk verlangen. Laat het los volgens Epicurus. Niet-natuurlijke en niet-noodzakelijke verlangens: verlangens die we niet van jongs af aan hebben, en ook niet voor onze overleving nodig hebben. Dus het verlangen naar technologie, macht, status en rijkdom. Laat ze ook los volgens Epicurus (makkelijk praten natuurlijk, hij leefde in een tijd zonder smartphone: ). Hij kreeg op dit laatste punt bijval van de 19e-eeuwse filosoof Arthur Schopenhauer. Die zei: ‘Rijkdom is als zeewater: hoe meer men ervan drinkt, hoe dorstiger men wordt. ’ De eerste groep verlangens zijn volgens Epicurus verzadigbaar, maar de tweede en derde groep niet. Nu komt het: als in één van de verzadigbare verlangens (dus de eerste groep met voeding, warmte, veiligheid en verbinding) iets ontbreekt, gaan we dit volgens Epicurus met onverzadigbare verlangens compenseren (dus de tweede en derde groep hierboven). En de valkuil in deze tweede en derde groep verlangens kan juist zijn dat het nooit genoeg is. Dat mensen altijd maar weer meer willen, of meer zoeken. Volgens Epicurus is genot ons hoogste goed, en is geen enkel genot op zichzelf slecht. Maar we moeten onszelf volgens hem juist trainen om beter te leren genieten. Je aandacht richten op wat er is, in plaats van wat er nog niet is. Iets wat actueel blijft, want de huidige reclames planten verlangens en voeden bij veel mensen onrust en onzekerheid. Dus even een laatste oefening van Epicurus als je nu ontevreden bent. Komt hij: Richt je niet op wat je mist, maar op welk verlangen jouw ontevredenheid veroorzaakt. Als je het verlangen hebt gevonden, vraag jezelf dan deze twee vragen af: 1. Als het verlangen uitkomt, word ik dan perse heel gelukkig? 2. Als het verlangen niet uitkomt, word ik dan perse heel ongelukkig? Als je beide vragen met ‘nee’ beantwoord, dan was het advies van Epicurus simpel: laat het los. In zijn woorden: ‘ Het zal je een enorme rust geven. ’ De mens heeft een neiging om grenzeloos te verlangen. Als je niet kunt genieten van wat de basisbehoeften vervult, zul je volgens Epicurus nooit tevreden zijn (hoeveel je ook bezit). Epicurus streefde naar gemoedsrust en afwezigheid van pijn. Hij stelde dat ware vreugde voortkomt uit het bevredigen van natuurlijke en noodzakelijke behoeften, zoals basisvoeding, vriendschap en veiligheid. Wie luxe, roem of oneindige rijkom najaagt, ontdekt dat dit went. Het hedonistische hamsterrad, je kent hem vast nog wel. Je went aan de nieuwe standaard en wil steeds meer. Dus de conclusie is: voor wie de grens van ‘ genoeg’ steeds weer verlegt, verandert elk bezit uiteindelijk in ’ te weinig’. Dat is pas armoede, toch?

Dinsdag 18 augustus zat ik bij mijn tante in Hoorn. Ze werd 96. Zesennegentig kaarsjes passen moeilijk op een taart, dus liet ik die achterwege. Maar het aantal levensjaren bleef door mijn hoofd spoken terwijl ik tegenover haar zat. 96 jaar. Geboren in 1930. Ze is de oudste van 12 kinderen (mijn vader is het elfde kind, dus met 79 jaar nog lekker piepjong: ). Dat betekent dat mijn tante als kind de Tweede Wereldoorlog met de hongerwinter heeft meegemaakt. Ze was toen zwaar ondervoed. Ook heeft ze na de oorlog de wederopbouw gezien. De komst van de wasmachine, de televisie, de anticonceptiepil, de personal computer, het internet, de smartphone, en nu de opkomst van kunstmatige intelligentie. Wat een verhalen in één mensenleven. En toch waren het niet deze persoonlijke verhalen die me het meest raakten. Het was iets anders: hoe dankbaar ze is. Niet op een geforceerde, positief-denken-manier. Gewoon, oprecht dankbaar. Voor de koffie. Voor de aandacht en het bezoek. Voor een grap en een knuffel. Voor simpelweg er nog te zijn. Ik reed naar huis en dacht: hoe kan het dat iemand die is opgegroeid met zó weinig, namelijk schaarste, oorlog en een wereld die pas na jaren van wederopbouw weer overeind krabbelde, zoveel dankbaarder lijkt dan wij? Wij die praktisch alles binnen handbereik hebben. We hebben meer dan ooit. Waarom voelen we ons dan niet gelukkiger dan ooit? Ik denk dat het iets te maken heeft met wat onderzoekers de hedonistische tredmolen noemen. Je went razendsnel aan wat je hebt. Een nieuwe telefoon voelt een week lang geweldig, en dan is het gewoon een telefoon. Onze verwachtingen stijgen net zo hard mee als onze welvaart, waardoor het gevoel van ‘ genoeg’ voortdurend voor ons uit blijft rennen. Iets wat ik in mijn theatershow ER IS MEER ook uitgebreid podium geef, inclusief een betere blauwdruk voor meer levensgeluk. Mijn tante’ s generatie had door pure noodzaak lagere verwachtingen. Een dak boven je hoofd na de oorlog was al reden voor een feestje. Wij verwachten dat als vanzelfsprekend, en zijn teleurgesteld als de tweede of derde vakantie van het jaar tegenvalt. Er speelt nog iets: vergelijking. Vroeger vergeleek je jezelf met de buren in je straat. Wij vergelijken onszelf, via een schermpje, met de mooiste momenten van duizenden mensen wereldwijd. Dat is een wedstrijd die niemand wint. En misschien wel het belangrijkste: verbondenheid. Al het onderzoek naar geluk wijst steeds weer dezelfde kant op. Hechte relaties, een gemeenschap om je heen, ergens bij horen, is een van de sterkste voorspellers van een gelukkig leven. Sterker dan geld. Sterker dan bezit. En dát is nou precies wat er de afgelopen decennia onder druk is komen te staan. Wat mijn tante mij eigenlijk liet zien, is dat dankbaarheid niet ontstaat door meer te hebben, maar door bewust te hebben gevoeld wat het is om niets te hebben. Dat referentiekader, dus de herinnering aan echte schaarste, maakt dat een simpel kopje koffie iets bijzonders blijft. Ook na 96 jaar. Wij hebben dat referentiekader niet. De meesten van ons zijn in overvloed geboren en kennen geen echte schaarste. Dat is geen schuldvraag, maar gewoon de realiteit van onze tijd. Er is nu geen kleine buurtsuper met beperkt aanbod, maar een overvolle supermarkt met tienduizenden verschillende producten die dagelijks open is. Het betekent wel dat wij zelf actief iets moeten doen wat vroeger vanzelf ontstond: bewust stilstaan bij wat er al is, in plaats van op de automatische piloot te jagen naar wat er nog niet is. Wat er nog ontbreekt. Waar ben jij dankbaar voor? Misschien is de dankbaarheid van mijn tante wel één van de belangrijkste ingrediënten waardoor ze 96 jaar is geworden. Niet als trucje, maar als levenshouding. Jij kunt de kracht van dankbaarheid gelukkig ook in jouw leven benutten. Denk vanavond als je in bed ligt aan drie dingen waar je dankbaar voor bent. Geen grootse zaken, maar juist de kleine alledaagse lichtpuntjes. Een gesprek met iemand. Een wandeling in de buitenlucht. Een warm kopje thee of juist een koud glas water. Het kloppen van je hart. De warme dekens die op je liggen, en daarboven ook nog eens een veilig dak. Misschien is dat de echte les van 96 jaar leven: niet dat vroeger alles beter was. Dat was het niet, want oorlog en armoede zijn niet iets om naar terug te verlangen. De echte les is dat geluk minder afhangt van wat je bezit (spullen, geld, status), maar juist meer samenhangt met hoe je bewust van de mensen en momenten om je heen geniet. Daar is mijn tante een levend voorbeeld van, en daar ben ik haar dankbaar voor.

Zonder zon is er geen leven op aarde mogelijk, en al zeker geen geZONdheid. Toch is vader zon altijd met moeder aarde verbonden geweest. Moeder aarde die rijk is aan bomen en natuur. Als de zon en de aarde met elkaar ‘ vrijen’ ontstaat er een voedingsbodem voor nieuw leven: planten, dieren en mensen. Boeiende materie die ik in mijn eerste documentaire en eerste afleveringen van mijn nieuwe podcastreeks zal uitdiepen. Daarover snel meer. In een artikel (juni 2026) las ik dat veel wijken zonder bomen te heet worden. Het resultaat: oververhitte bewoners. Logisch, want de natuur heeft als het warm is een bufferend en verkoelend effect. In een manifest dat afgelopen dinsdag is gepresenteerd staat dat het kabinet een ‘ groennorm’ moet afdwingen, dus de aanwezigheid van voldoende bomen en struiken in buurten. Maar liefst 800. 000 Nederlanders wonen in sterk versteende buurten met te weinig openbaar groen. Hittestress leidt volgens het RIVM op dit moment tot 250 sterfgevallen per jaar, maar zal zonder maatregelen oplopen naar 3800 sterfgevallen per jaar in 2050. We mogen de natuur veel meer (blijven) eren. We komen uit de natuur voort. Ons lichaam is een stukje natuur. Wat mij betreft een mooie gelegenheid om de helende kracht van de natuur een podium te geven. In mijn laatste boek Onbegrensd Energiek in een Uitputtende Wereld met 27 principes gaat het zevende principe over de natuur als basis van gezondheid. Ik open dit hoofdstuk als volgt: De natuur is onze oorsprong en grootste bondgenoot. Voel jij soms ook dat onzichtbare koord dat je terugtrekt naar de natuur? Je lichaam fluistert een oeroud verlangen: zonlicht op je huid, wind door je haren, aarde onder je voeten. Is dit puur romantiek, of schuilt er een diepere betekenis in? We leven tegenwoordig in betonnen jungles en lijken de verbinding met onze oorsprong vergeten. Toch is er zonder zon en aarde geen duurzame gezondheid mogelijk. De natuur is niet alleen onze oorsprong, maar ook onze grootste bondgenoot voor het behouden en herstellen van vitaliteit. Waarom verbinding met de natuur essentieel is voor je gezondheid. Gedurende 99, 9 procent van onze evolutie leefden we in constante verbinding met de natuurlijke wereld. Onze genen, hormonen en bioritmes zijn allemaal afgestemd op deze relatie. Wanneer we deze verbinding verbreken, ontstaat er disharmonie in onze lichaamssystemen. Onderzoek toont aan dat regelmatige blootstelling aan de natuur: De ontstekingswaarden in ons lichaam met 20 tot 40 procent kan verlagen Stresshormonen binnen slechts twintig minuten significant reduceert De hartslag en bloeddruk normaliseert De activiteit van natural-killercellen (belangrijk voor je immuunsysteem) met 50 procent verhoogt na een driedaagse boswandeling Deze indrukwekkende cijfers hebben veel wetenschappers doen concluderen dat natuur niet slechts een ‘leuke toevoeging’ is aan ons leven, maar een fundamentele gezondheidsbehoefte. De kracht van de zon. Dankzij de zon is leven op aarde mogelijk. Hij is onze grootste evolutionaire vriend. Zonlicht stimuleert de aanmaak van vitamine D, een essentieel hormoon dat een cruciale rol speelt in je immuunsysteem, botgezondheid en stemming. Wist je dat we gedurende vrijwel onze gehele evolutie evenveel vitamine D in ons bloed hadden als de hedendaagse jager-verzamelaars, namelijk gemiddeld 115 nmol/l? Daarop zijn we als mens ingesteld. Toch heeft momenteel: 68% van de Nederlanders een vitamine D-waarde onder 75 nmol/l 29, 8% van de 6-jarige kinderen gedurende het gehele jaar een vitamine D-waarde onder 50 nmol/l 51, 3% van de 6-jarige kinderen in de winter een vitamine D-waarde onder 50 nmol/l Naast vitamine D verhoogt zonlicht de productie van serotonine, het geluksstofje dat je humeur verbetert. Ook reguleert het ochtendlicht je nucleus suprachiasmaticus, het hersengebied dat je bioritme aanstuurt en daarmee cruciale lichaamsprocessen zoals je spijsvertering, leverfunctie, alertheid, slaap, bloeddruk en hormonale activiteit. Het belang van aarding. De mens heeft gedurende haar evolutie contact gehad met de aarde. Onze voorouders liepen op blote voeten en sliepen op de grond. Dit contact met de aarde zorgde voor een natuurlijke elektrische balans in het lichaam. Het oppervlak van de aarde heeft een natuurlijke negatieve elektrische lading. Wanneer je direct contact maakt met de aarde, worden deze vrije elektronen naar je lichaam overgebracht. Dit resulteert in snelle, soms onmiddellijke, veranderingen in lichamelijke processen. Aarden heeft bewezen gezondheidsvoordelen: Herstelt je cortisolritme (en hiermee je bioritme en slaap) Verbetert doorbloeding en wondheling Vermindert ontstekingen, pijn en stress Neutraliseert vrije radicalen door de antioxidantfunctie van de vrije elektronen De natuur als herstellende kracht. De natuur biedt meer dan alleen zonlicht en aarding. Het inademen van boslucht, rijk aan fytonciden (antimicrobiële stoffen die door planten worden afgegeven), versterkt meetbaar je immuunsysteem. In Japan is Shinrin-yoku of ‘bosbaden’ sinds de jaren tachtig een erkende gezondheidspraktijk. Onderzoek toont aan dat een bewuste boswandeling resulteert in: Lagere cortisolniveaus in je speeksel Lagere hartslag en bloeddruk Verhoogde activiteit van het parasympathische zenuwstelsel (verantwoordelijk voor rust en herstel) Versterkte immuunfunctie Vermindering van angst en depressieve gevoelens Zonder zon is er geen leven op aarde mogelijk, en al zeker geen geZONdheid. Toch is vader zon altijd met moeder aarde verbonden geweest. Moeder aarde die rijk is aan bomen en natuur. Als de zon en de aarde met elkaar ‘ vrijen’ ontstaat er een voedingsbodem voor nieuw leven: planten, dieren en mensen. Boeiende materie die ik in mijn eerste documentaire en eerste afleveringen van mijn nieuwe podcastreeks zal uitdiepen. Daarover snel meer. In ieder hoofdstuk staat ook een interactieve quiz, een praktijkverhaal ter inspiratie, een korte samenvatting per principe, omgevingslekken en valkuilen om te voorkomen en als laatste wat je op korte termijn bereikt als je de inhoud van het principe toepast. Ook een link naar alle wetenschappelijke bronnen die ik in het boek ter referentie gebruik (voor alle nerds zoals ik: ) Wil jij deze holistische informatie, zowel van principe 7 als de overige 26 principes, ook in jouw eigen leven integreren? Check dan deze link voor mijn laatste boek, waaronder het inkijkexemplaar. Verwacht geen taai of saai wetenschappelijk boek, maar een makkelijk leesbaar boek dat je niet alleen aan het denken zet, maar ook in beweging brengt. Zo word je ook stapje voor stapje onbegrensd energiek. Het is een basisrecht van ieder mens, wat helaas door allerlei factoren (waaronder te weinig natuur en bomen) steeds meer onder druk staat.

In het voorjaar en de zomer zijn mensen veel meer buiten. Intuïtief heeft de helende werking van buitenlucht en zonlicht een grote evolutionaire aantrekkingskracht. Misschien voel jij ook verwondering over de ontluikende en bloeiende natuur. Of geniet je van een adembenemende zonsondergang, waarbij in je brein een cocktail aan neurotransmitters vrijkomt (zie afbeelding rechts hieronder). De afbeelding rechts is de essentie van ons menszijn die we veel meer zouden mogen ervaren. Een neurobiochemische cocktail van levensvreugde. Het gevoel van extase dat je leeft en dat je het leven door je aderen voelt stromen. Deze cocktail kan vrijkomen door: De schoonheid van de natuur. De warmte van menselijke verbinding. De verdieping van persoonlijke ontwikkeling met pen en papier. Jezelf verliezen in kunst, sport of in de verbinding met het grotere geheel (hoe je dit ook noemt, van God, levenskracht tot oneindige intelligentie). Toch staat deze cocktail van levensvreugde steeds meer onder druk door de maatschappelijke dopamine-verslaving. De moderne leefomgeving voedt het verslavingsgevoelige oerbrein dat continu naar dopamine – dus kortetermijnbevrediging – zoekt via: bewerkte voeding calorierijke drankjes kunstlicht (smartphone)schermpjes comfort zoals stoelen en banken entertainment, zoals sociale media en televisie Een overmatig aanbod van bovenstaande prikkels zorgt voor onbalans in het dopaminesysteem. Het maakt ons dopaminejunkies, en zorgt voor een gevoel van onrust, overprikkeling en leegte. Hoe meer je dopamine in jouw leven toelaat, hoe minder je de levensvreugde cocktail in jouw brein – en dus leven – ervaart. Zorg dat je meer buiten in de natuur bent. Spreek vaker met mensen c. q. vrienden af. Houd met pen en papier een journal bij, ook al schrijf je iedere avond voor het slapen 3 dingen op waar je dankbaar voor bent. Daag jezelf uit met een nieuwe taal, muziekinstrument of sport. Start een cursus of studie, gewoon old-school met fysieke boeken. Voor veel mensen is het de uitdaging om hun smartphonegebruik te kaderen en te beheersen (minder dopamine), en de vrijgekomen tijd en energie in te vullen met activiteiten die de cocktail van levensvreugde een boost geven. Misschien moet je daarvoor ietsje gaan afwijken ten opzichte van je huidige gedrag of van je huidige omgeving. Ter inspiratie in dit proces een quote van psychiater Scott Peck: ‘ Echte intimiteit gaat niet om de perfectie versie van jezelf te laten zien, maar om de onvolmaakte, rommelige, kwetsbare delen van jezelf te durven tonen – en te ontdekken dat je nog steeds geliefd bent. ’ Mijn persoonlijke dagelijkse favoriet: in de achtertuin zitten en een paar minuten naar het gezang van de vogels luisteren. Dit blijft zo magisch, en het is nog helemaal gratis ook.

De anatomie van de stem is een groot wonder. Tijd om hier dieper in te duiken, want glossofobie is een van de meest voorkomende angsten. ‘ Huh, wat is dat? ’ Ik heb het over spreekangst. Ongeveer 95 procent van de mensen ervaart in meer of mindere mate spanning bij het spreken in het openbaar. Je staat voor een groep (of denkt hier alleen al aan) en je lichaam gaat ineens nieuwe sensaties tonen: blozen, hoge stem, overmatig zweten, snelle hartslag, knikkende knieën, trillende stem, droge mond, stotteren tot misselijkheid. Misschien herken jij dit ook. Ik in ieder geval wel. In 2010 zou ik mijn eerste lezing in een lokaal buurthuis in Heemskerk geven. Twee weken voor deze presentatie kon ik al amper slapen. Overdag had ik door de spanning amper trek en mijn hoofd draaide overuren met piekeren. Ik werd er gek en vooral doodmoe van… … dus besloot ik een week voor de lezing de organisatie te laten weten dat ik niet zou komen. De lezing moest van mij uit de agenda, en zo geschiedde. De acute stress verdween gelijk, maar diep van binnen voelde ik mij zwak. Een wegloper. Een vermijder. En dat knaagde. Als stotteraar had ik namelijk ook een diep verlangen om mijn spreekangst en ‘ spreekschaamte’ aan te pakken. Dit verlangen groeide steeds verder, tot het punt dat het groter werd dan mijn angst. Een jaar later (2011) gaf ik mijn eerste presentatie in de woonkamer van mijn opa en oma. Een paar familieleden als toehoorder. Ik keek ruim een half uur als een hert dat in de koplampen van een auto keek. Mijn tong leek van kurk, mijn oksels veranderden in een lokale Niagara-waterval en mijn hart bonkte alsof ik een marathon liep. Maar toch stond ik daar. Het was een eerste overwinning op het fictieve spreekmonster in mijn hoofd. Sinds die avond in 2011 heb ik inmiddels duizenden uren mijn stem aan groepen mensen laten horen. Bijna altijd in het Nederlands, maar soms in het Engels. In 2016 was ik met mijn opa in Londen en trok ik tijdens deze stedentrip de stoute schoenen aan om een korte presentatie in Speakers Corner in Hyde Park te geven. Ik kon gelukkig lachen, want de Speakers Corner was uitgestorven. Er waren geen toehoorders, wat tot grote opluchting in mijn angstige oerbrein leidde. De stem en vloeiend praten lopen als rode draad door mijn leven heen. Je stem is het gevolg van een samenspel van het hele lichaam, waaronder: het middenrif. Zie het als de motor van de adem, wat de basis van iedere klank is buikspieren. Zonder microfoon zorgen zij ervoor dat de stem ver kan reiken keel en gehemelte. Samen vormen ze een resonantiekast, bepalend voor de kleur van de stem stembanden. Kleine spiertjes van 1, 5 tot 2 centimeter die het geluid van de stem laten ontstaan tong. Beweegt via 8 afzonderlijke spieren, betrokken bij iedere klinker en medeklinker lippen en kaak. Geven vorm aan het geluid dat uit je mond komt Je kunt jouw stem als een soort sociaal paspoort zien. Met je stem laat je horen waar je vandaan komt. Bij wie je hoort of juist bij wil horen. Ook kun je via jouw stem letterlijk jouw kernwaarden onder woorden brengen en de wereld verbeteren. Aan de andere kant zijn woorden ook wapens, en kunnen ze bij verkeerd gebruik veel schade aanrichten. Vanuit sociaal aspect kun je met jouw stem letterlijk op de stemtoon van een ander afstemmen, wat voor verbinding zorgt. Het wordt zelfs als een vorm van sociale intelligentie gezien. Het grootste deel van mijn leven heb ik als stotteraar mijn stem verborgen. Weggedrukt. Ingeslikt. Misschien herken jij dit ook. Het is spannend als je je uitspreekt. Niet iedereen zal je (meer) aardig vinden. Echt trouw zijn aan jouw stem – jouw waarheid – zorgt voor een krachtige magneet. Je stoot mensen af met wie je niet (meer) resoneert en trekt mensen aan met wie je wel resoneert. Soms is dit een pittig proces, want in mijn eigen leven heeft het uitspreken van mijn waarheid vele vriendschappen gekost, maar ook vele nieuwe vriendschappen opgeleverd. Op dieper niveau is het een soort sociaal zuiveringsproces. Je kunt dankbaar afscheid nemen van mensen met wie je niet meer klikt of zelfs afscheid nemen van sociale parasieten die je altijd leegtrekken. Het universum kent geen leegte, dus iets ouds loslaten zorgt ervoor dat er ruimte ontstaat voor een nieuwe vriendschap. Voor mensen die wel steunend of bemoedigend zijn, en in de dynamiek voor meer energie zorgen. Daarvoor hoef je het trouwens echt niet altijd met elkaar eens te zijn. Ik vind het prima om het hartstochtelijk met elkaar oneens te zijn, als respect voor de ander maar de grondtoon en onderstroom is.

Water dat gedurende lange tijd over een rots stroomt maakt een inkeping. Het slijt als het ware een definitief pad voor het toekomstige water dat volgt. Acties en gedachten die gedurende lange tijd door je hoofd stromen zorgen ook voor een neuronaal pad in het brein. Dit is de basis van neuroplasticiteit. Het brein blijft het hele leven plastisch, zeker als het wordt gevoed met nieuwe gedachten, acties en prikkels. De filosoof Lao Tzu zei: ‘ Let op je gedachten, want ze worden woorden. Let op je woorden, want ze worden daden. Let op je daden, want ze worden gewoonten. Let op je gewoonten, want ze vormen je karakter. Let op je karakter, want het bepaalt je lot. ’ Met OERsterk heb ik van 2012 tot en met 2024 een diepe persoonlijke en maatschappelijke inkeping geslepen. Mijn lot leek een ‘ expert voeding en leefstijl’ te zijn. Eerlijk gezegd had ik dit nog jaren kunnen voortzetten, want er blijft wekelijks genoeg inspiratie om deze inkeping te blijven versterken. Bijvoorbeeld dit uitzonderlijk goede interview in het NRC met hoogleraar en chirurg-oncoloog Schelto Kruijff. In dit interview zet hij vlijmscherp uiteen hoe ziekenhuizen mensen gezond zouden moeten maken, maar juist veel ongezondheid veroorzaken. Ook geeft hij aan dat de grootste winst voor de gezondheid juist buiten het ziekenhuis ligt, dus in preventie. Precies wat ik twaalf jaar met OERsterk heb gedaan. Preventie, voeding en leefstijl een centraal podium geven in de (preventieve) zorg. Tot het punt dat ik genoeg had gestreden. Genoeg mijn boodschap had herhaald en te vaak met een vingertje naar de farmaceutische industrie en voedingsindustrie had gewezen. Mijn vuur om deze boodschap te blijven herhalen doofde uit. Ik voelde dat ik verder mocht ontwikkelen. Weer mocht veranderen. De Amerikaanse theoloog Reinhold Niebuhr schreef dit rond 1932 in het Sereniteitsgebed: ‘ Geef me de kalmte om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen. Geef me de moed om te veranderen wat ik wel kan veranderen. Geef me wijsheid om het verschil hiertussen te zien. ’ Iedere dag dat je opstaat wacht er een nieuwe dag. Ook een nieuwe kans om andere of betere keuzes te maken. Dat vraagt aanwezigheid en opmerkzaamheid, want voor je het weet zit je weer in de onbewuste automatische gewoontelus waardoor je iedere dag hetzelfde denkt en doet. Dezelfde neuronale paden in je brein activeert. Het leven als een kopieerapparaat, waar iedere dag een kopie is van de dag ervoor. Het kan ook anders. Want je wordt één keer geboren, maar kunt op ieder later moment in je leven herboren worden. Dat vraagt moed, wat in het engels ‘ courage’ heet. Het stamt af van het medische woord ‘ cor’, wat hart betekent. Het vraagt letterlijk moed om trouw te blijven aan de weg van je hart, want dat vraagt soms dat je huidige zekerheden opgeeft. Dat je de sprong waagt naar het onbekende. Natuurlijk kan dit ook stapje voor stapje. Meer doen van wat je leuk vindt en steeds minder doen van wat energie kost of misschien zelfs energie rooft. Want je bent zelf de regisseur of regisseuse van jouw leven. Als ik zeur of mopper – en dat gebeurt nog regelmatig – denk ik vaak aan Tony Robbins die zegt: ‘ Je krijgt wat je tolereert. ’ Kijk vandaag eens naar wat je zelf kunt veranderen. Zet een eerste stap als dit tot meer levensgeluk leidt. Kijk vandaag ook eens naar wat je niet kunt veranderen. Accepteer dit. Creëer indien mogelijk berusting in plaats van uitputtend verzet. Besef dat beide acties voor meer diepe ontspanning, levensplezier en voldoening kunnen zorgen. Bovenstaande is geen quick fix, maar een levenslang optimalisatieproces. Gelukkig maar, want zo zijn we als plastische wezens mede-ingenieur van ons lot.

In 1908 werd tijdens de Olympische Spelen in Londen de eerste marathon van ruim 42 kilometer gelopen. De Amerikaan Johnny Hayes won hem in 2 uur en 55 minuten. In 1925 loopt de Amerikaanse loodgieter Albert Michelsen – die ook een goede atleet was – de marathon voor het eerst onder de 2, 5 uur. In 1960 rende de Ethiopische renner Abebe Bikila – op blote voeten! – voor het eerst een wereldrecord van 2 uur en 15 minuten. In april 2026 rende de Keniaan Sebastian Sawe voor het eerst een marathon onder de 2 uur, namelijk in 1 uur 59 minuten en 30 seconden. De wereld applaudisseert, en experts praten vervolgens snel over een mogelijk volgend record. Wat is er nog mogelijk? Waartoe is de mens qua maximale snelheid en loopvermogen verder in staat? Het is synoniem voor onze hele menselijke evolutie. Als soort zijn we altijd op zoek naar verbeteringen en optimalisaties. Hoe kunnen we nog sneller rennen? Hoe kunnen we nog sterker worden? Hoe kunnen we processen nog beter en efficiënter laten verlopen? Hoe kunnen we nog meer bereiken of produceren in minder tijd? Sinds de industriële revolutie hebben machines het werk van onze spieren overgenomen. De mensheid groeide van minder dan 1 miljard in 1800 naar ruim 8 miljard mensen in deze eeuw. Sinds het computertijdperk hebben computers het werk van ons brein overgenomen. Met de opkomst van kunstmatige intelligentie (AI) neemt dit sneller dan ooit exponentieel toe. De natuur veroordeelt niet, maar werkt wel met natuurlijke consequenties op een onnatuurlijke cultuur. Concreet: de gemiddelde mens wordt dikker, zieker en cognitief zwakker. Decennia stegen IQ-scores wereldwijd, maar dat is in Westerse landen inmiddels omgeslagen. De mens wordt steeds dommer, wat het negatieve Flynn-effect wordt genoemd. Onze collectieve maatschappelijke evolutie heeft tot persoonlijke fysieke en mentale devolutie c. q. aftakeling geleid. Onze genen kunnen de snelheid van maatschappelijke veranderingen niet bijbenen. Dit wordt een evolutionaire mismatch genoemd, een botsing tussen onze oeroude natuur en de spiksplinternieuwe cultuur. Het blijft een grappige en pijnlijke paradox: Technologie wordt steeds sneller, de mens wordt steeds langzamer. Technologie wordt steeds slimmer, de mens wordt steeds dommer. Ook zijn we prikkelbaarder, ongelukkiger en voelen veel mensen leegte van binnen. De technische (r)evolutie heeft tot menselijke devolutie geleid. Wordt het tijd om weer terug te keren naar onze oorspronkelijke natuur, en te kiezen voor regeneratie (vitaal maken wat er al is) door minder (goed) te doen? Zo doorbreken we het rennen in het maatschappelijke hamsterrad van over-optimalisatie en never-ending-improvement. In mijn theatershow ‘ Er is meer’ komt de anatomie van ongeluk uitgebreid aan bod, en ook een reddingsplan richting meer levensgeluk. Er lijkt dus een verband. Een ruilhandel als gevolg van onze drang naar maximalisatie, wat een evolutionaire erfenis van het oerbrein is. Dit deel van het brein is namelijk altijd op zoek naar meer, meer en meer. Altijd onderweg naar het volgende doel of de volgende verbetering, maar nooit echt heel lang tevreden of dankbaar in het huidige moment. Misschien is de grootste vooruitgang die we kunnen maken juist dat we met onze eisen achteruitgaan en stilstaan bij alles wat er al is. Op gebied van spullen: van meer naar minder. Op gebied van tijd: van toekomst naar het nu. Op gebied van geluk: van het denken naar het voelen. Loskomen van de cultuur die op maximalisatie is gericht. Afstemmen op de natuur die op optimalisatie is gericht. In de natuur draait alles om balans waarbij er geen enkele variabele tot het uiterste gedreven zal worden ten koste van het grotere geheel. Goed is goed genoeg. Als de natuur zou toestaan dat er altijd maar ‘meer’ zou moeten zijn, zou het zichzelf vernietigen. Is dat nu juist hetgeen waar wij als mensheid mee bezig zijn? Genoegen nemen met minder kan soms wijzer zijn dan altijd streven naar meer. Het betekent niet dat je lui zou moeten zijn, maar dat je kunt herkennen en aanvaarden wat genoeg is. Altijd maar meer willen is als een tumor die zichzelf uiteindelijk ook van het leven berooft. Het brengt de persoonlijke en collectieve gezondheid uit balans. Zo kun je teruggaan naar wat het lichaam en de geest van nature nodig hebben. Beweging zonder doel. Stilte zonder scherm. Menselijke verbinding zonder agenda of tijdsdruk. Dus ik geef je één vraag mee: Waar zou jouw leven (nog) beter worden als je de lat bewust lager legt? De stap van ‘ steeds meer’ naar ‘ genoeg’. De stap van ‘ ik ben genoeg als… ’ naar ‘ ik ben er al’. De stap van ‘ onderweg naar een goed gevoel in de toekomst’ naar ‘ genieten in het nu’. Want als je altijd onderweg bent naar morgen, leef je nooit echt vandaag. Stap dus vaker uit de maatschappelijke en evolutionaire trein die altijd doorraast naar een volgend station, doel of optimalisatie. Sta wat vaker stil. Stem je af op wat jij belangrijk vindt. Doe wat jou werkelijk voedt, en stop met de rest. Zo valt er vandaag veel meer te genieten. In werkelijkheid is het leven misschien wel geen marathon, maar een aaneenschakeling van stappen, net zoals tachtig jaar een keten van 29. 200 dagen is. Onze uitdaging: genieten van de groei van iedere stap en iedere dag, ook als het leven ons uitdagingen en problemen presenteert. Deze levenshouding vraagt veel training en overgave, maar gelukkig krijgen we iedere dag een nieuwe kans voor nieuwe stappen.

We worden als voelers geboren, maar de maatschappij maakt in de eerste 7 levensjaren al vrij snel denkers van ons. Een kind heeft dan namelijk nog geen kritisch denken, en neemt alles klakkeloos van de omgeving over. We worden als human beings geboren, maar veranderen als kind al snel in human doings. Je leeft dan niet binnenstebuiten, maar buitenstebinnen. Je doet dingen om te mogen zijn. Je hebt een titel, een goede baan of iets anders externs nodig om je goed te voelen. Je voldoet aan eisen die je als kind hebt geleerd. De pest is alleen: dit maakt niet gelukkig. Je bent de hele dag druk in de weer om te voldoen aan de verwachting van anderen. Je bent een human doing geworden en leeft buitenstebinnen. Ook ik was het grootste deel van mijn leven een human doing, maar in essentie zijn we allemaal human beings. Het is de sleutel naar diepe voldoening. Geluk en voldoening zijn het resultaat van binnenstebuiten leven, iets wat ik in mijn theatervoorstelling Er Is Meer helemaal ontleed. Verleden jaar heb ik een jaarprogramma bij de Canadese arts Gabor Maté gevolgd. Hij is een wereldbekende expert op het gebied van trauma. Ik leerde van hem een simpele zelfcompassie-oefening. Komt ie: 1. Wees jezelf bewust van je triggers Een trigger is alles wat je emotioneel raakt. Bij een trigger gaan mensen meestal automatisch uit verbinding: ze gaan in de tegenaanval, snaaien of pakken hun telefoon. Dus wat raakt je gedurende een dag? Wat heeft je gisteren geraakt? Iemand op de weg die te snel of te langzaam reed? Iemand op straat die iets deed of zei? Iemand in jouw WhatsApp of op Social Media waaraan jij je irriteerde? ‘ Iets extern kan een trigger zijn, dus de trekker overhalen. Maar het buskruit zit in jou. Het ontploffen van de emotionele lading zit in jou. ’ Dus vraag je bij een trigger af: ‘Wat gebeurt er in mij? Wat voel ik nu echt? ’ Dit gaat je enorm helpen om steeds minder getriggerd te worden. Je moet het buskruit in jezelf namelijk onschadelijk maken. Maak verbinding met dit gevoel – als je getriggerd wordt – en vergroot zo het lichaamsbewustzijn. Ga bij een trigger naar binnen en kijk waar je in het lichaam spanning voelt. Laat het gevoel er zijn. Je hoeft het niet te veranderen, te fixen of er over te oordelen. Of er voor te vluchten. Gewoon aanwezig zijn is vaak al een groot deel van de oplossing. Je maakt zo de stap van het hoofd naar jouw lijf. 2. Wees nieuwsgierig Wees bij een trigger nieuwsgierig, en vraag jezelf: ‘Waarom raakt dit me zo? ’ ‘Waar ken ik dit gevoel van, en waar heb ik dit eerder meegemaakt? ’ Vaak komt er dan een herinnering op uit de kindertijd. ‘Hoe kan ik dit deel – vaak een kindsdeel – in mezelf liefde en erkenning geven? ’ Zet het kleine meisje of jongetje in jou – dus je jongere versie – symbolisch op schoot en houd het stevig vast. Geef het wat onvoorwaardelijke liefde. Het is een krachtige oefening om uit je hoofd te komen, en naar de emotionele wond te gaan. Hoe meer je deze wonden heelt, hoe minder je getriggerd wordt én hoe sterker de verbinding met je authentieke zelf weer wordt. Ik heb verleden jaar 5000 dollar voor het jaarprogramma bij Gabor Mate betaald. Bovenstaande oefening was de kern, dus een oefening die ik een jaar lang bijna dagelijks heb gedaan (want ja, ik werd ook continu getriggerd). Hoe vaker je deze oefening doet, hoe meer je jouw emotionele wonden reinigt en heelt én hoe minder je in de loop der tijd getriggerd zult worden.

Katten blijken helende effecten te hebben. Ik wist dit diep van binnen al heel lang. Vaak als ik onrustig ben of stress heb, komt mijn kat Bibi bij me liggen. Of beter gezegd: op mij liggen. Ze maakt dan van die heerlijke spinnende geluidjes, wat mij altijd helpt om veel ontspannender te worden en meer ‘in het hier en nu’ te komen. Hieronder zie je Bibi op mijn benen liggen, vergezeld met Veo (kat rechts van mij) en Bobbie (hond bij mijn voeten). Als kind kweekte ik vogels (vooral kanaries), maar hadden we in huis verder geen dieren. Dat is nu wel anders. In ons huis hebben we 1 hond, 2 katten en 1 hamster. In de achtertuin hebben we 11 vogels (combinatie van kanaries, klosters, sijzen, zebravinken en putters) en 6 kippen. Het is hier dus een lekkere beestenboel. Daarnaast moet mijn gezin ook met mij als vreemde vogel samenleven. Respect. Terug naar mijn katten. Katten spinnen op een frequentie van 25-150 Hertz. Deze lage trillingen hebben via mechanoreceptoren in de huid een kalmerend effect op het zenuwstelsel. Ook zorgt de warmte en het contact met de huid voor de afgifte van oxytocine, wat weer positief doorwerkt op de nervus vagus (de grootste zenuw in het lichaam, onderdeel van het rustgevende parasympatische zenuwstelsel). Concreet leidt activatie van de nervus vagus tot verlaging van het stresshormoon cortisol, verlaging van de hartslag en de bloeddruk en ook voor een toename van het verbindingshormoon oxytocine. Als je wetenschappelijk onderzoek erbij pakt zie je zelfs dat mensen met katten een 37 procent lager risico hebben op een dodelijk hartinfarct. Ook blijkt de lage spinfrequentie van een kat tussen de 25-50 Hertz een positief effect op botgroei en fractuurgenezing te hebben. Deze frequenties worden zelfs therapeutisch bij botgroei, pijnvermindering, oedeem, spiergroei en wondgenezing ingezet. Het aaien of knuffelen met een kat zorgt er simpel gezegd voor dat het stresssysteem wordt geremd en dat het ontspanningssysteem wordt gestimuleerd. Deze effecten zijn natuurlijk niet voor de poes 🙂, dus knuffel vaker met je kat of andere huisdieren (en natuurlijk ook met andere mensen in je huis). Mijn poes Bibi maakt het soms wel erg bont, want ze gaat regelmatig in mijn nek liggen… Het voordeel is wel dat mijn nek en hoofd zo ook lekker ontspannen blijven, waardoor ik als mens ook liefdevoller kan zijn. Misschien wel poeslief…