Vorige week zei mijn jongste zoon James van 7 jaar op woensdag ineens: ‘ Papa, zullen we vannacht in de tuin kamperen? ’. In mijn hoofd borrelden veel praktische bezwaren op. Ik had namelijk al een to-do-lijstje voor de avond. Had geen zin om de tent op te zetten en een hele volksverhuizing naar buiten. Misschien ken jij het ook. Altijd iets te doen. Altijd een klusje dat nog wacht, of een goed boek of leuke serie. Met zijn grote bruine ogen keek hij me aan en wachtte met spanning op mijn antwoord. Hij kon zijn enthousiasme nauwelijks onderdrukken. Zijn ‘ Alsje-alsje-alsjeblieft, papa? ‘ was het laatste zetje en dus besloot ik het avontuur gewoon aan te gaan. Tent opzetten. Matrassen en dekbedden erin (in de eigen achtertuin zijn we luxepaarden, dus geen opblaasbare luchtbedden dit keer). Om 19: 30 uur in de tent lekker een verhaaltje voorlezen, en daarna ging James slapen (ik besloot met mijn gezonde nachtlampje nog ruim een uur wat te lezen, en daarna ook lekker vroeg in slaap te vallen). De volgende ochtend ging mijn wekker om 6: 30 uur (voedertijd voor de hond, katten, kippen en vogels, en daarna de lunchtrommel voor de schooldag van James). James sliep nog lekker naast me. Zijn warme lijfje lag nog heerlijk onder het dekbed. Binnen en buiten de tent was het frisjes. Negen graden. Er kwam door de afkoeling buiten een subtiel ademwolkje uit mijn mond, de eerste van dit najaar. Om de tent lagen de eerste bladeren van de bomen in onze tuin. Een boom verliest zijn bladeren niet passief. Het snijdt het blad zelf los, wat een bewuste overlevingsstrategie is. Zonder bladeren verliest een boom minder water en loopt het minder schade door een eventuele vorst op. Nu komt het boeiende: vóór dat een boom zijn bladeren loslaat trekt het eerst waardevolle voedingsstoffen uit het blad terug, dus datgene wat voor zijn eigen welzijn en overleving van belang is. In de herfst en winter worden in bladeren de gele en oranje pigmenten zichtbaar, maar die kleuren zaten er ook al in de zomer. Ze werden toen alleen door het groene chlorofyl gedomineerd. Pas bij het loslaten van het blad – als het groene chlorofyl wordt afgebroken – worden de mooie kleuren geel en oranje zichtbaar. De les: soms wordt iets moois – wat er altijd al was – pas zichtbaar als je bewust iets anders loslaat. Het is een levenskunst om op het juiste moment iets vast te houden en op het juiste moment iets weer los te laten. De natuur zit op dit moment in de transitie van loslaten, vertragen en naar binnen keren. De mens doet het meestal omgekeerd. Waar de natuur vertraagt en naar binnen keert, houden wij het hele jaar hetzelfde tempo vast, dezelfde rollen en dezelfde routines. We leven in november hetzelfde ritme als in juni. Dezelfde volle agenda, dezelfde schermtijd en vaak dezelfde ambities. De boom laat bewust los. De mens houdt onbewust vast. En dan noemen we de vermoeidheid die volgt een winterdip. Wat als ons lichaam ook wil vertragen, naar binnen wil keren of meer wil rusten? Wat mag jij deze herfst of winter minder op inspanningsgebied gaan doen? Wat mag je mogelijk helemaal loslaten wat niet meer dient? Wat vertelt je lichaam? En wat mag je juist meer op ontspanningsgebied gaan doen? Lummelen, fysieke spelletjes doen of eerder onder de wol? Misschien een avondje bezinnen, reflecteren en inspireren in een theater? De herfst is niet alleen het einde van de zomer, maar ook de start van een nieuwe cyclus. Pas als je iets ouds hebt losgelaten ontstaat er ruimte om weer iets nieuws vast te kunnen pakken. Dus kies wijs. De volgende avond legde ik James weer in bed en besloot ik in plaats van een verhaaltje uit een voorleesboek bovenstaande gedachten met hem te delen. Na mijn levendige betoog over de natuur, vallende bladeren en dieren met een winterslaap, bleef het stil. Heel lang stil. Hij was in slaap gevallen. Moraal van het verhaal is dus dat ik als vader volgens mijn zoons best slaapverwekkend ben.

In 2007 was ik al ruim een jaar enorm ongelukkig in de reguliere geneeskunde. Renate zei: ‘ Stop dan gewoon. ’ In 2023 worstelde ik enorm met de werkdruk en verantwoordelijkheid binnen het grote bedrijf OERsterk. Het plezier en de onbevangenheid waren weg. Weer zei Renate: ‘ Dan stop je toch. Ga lekker iets nieuws doen. ’ Even voor de duidelijkheid: Renate is mijn vrouw. Haar steun speelt een sleutelrol in mijn leven. Want ik was vroeger vaak bang en onzeker. Ik hechtte enorm veel waarde aan status en spullen. Ik zat enorm vaak in mijn hoofd en kon daar uren piekerrondjes draaien. Renate zag altijd een kracht in mij die ik zelf nooit zag of voelde. Waar ik een expert in gespannenheid was, hielp zij mij enorm met haar onbevangenheid. Tijdens mijn opleiding geneeskunde moest ik vaak in verschillende werkgroepen presenteren. Als stotteraar vond ik het verschrikkelijk. Ik kon er nachten van wakker liggen. Kreeg ’ s morgens bijna geen hap door mijn keel. Dus wat deed Renate? Ze ging af en toe met met mij mee naar de VU (zelf studeerde ze toen de PABO, dus voor leerkracht). Haar geruststellende woorden hielpen mij enorm: ‘ Je bent goed zoals je bent, dat stotteren is niet erg. ’ Haar geloof in mij hielp mij enorm: ‘ Je hebt je heel goed voorbereid, jij kan dit gewoon. Het komt echt goed. ’ Het is dierbaar als iemand in je gelooft als je soms zelf het geloof even kwijt bent. Dus zat ze beneden in de faculteit geneeskunde op mij te wachten, terwijl ik enkele etages erboven mijn presentatie aan het geven was (met een stotteraar wist je nooit precies hoelang een presentatie zou duren… lol). Ik ontmoette Renate in 2003. Ik was 20 lentes jong, zij 18 lentes jong. We kregen verkering. In 2005 gingen we samenwonen (8-hoog in een appartement). In 2007 trouwden we. In 2010 kregen we onze eerste zoon Noah. In 2018 kregen we onze tweede zoon James. In 2007 besloot ik om met geneeskunde te stoppen en mijn eigen holistische pad op te gaan. Het waren vele jaren van woekeren in de tijd, van vele opleidingen volgen en proberen een praktijk op te bouwen. Pas vanaf 2019 was er sprake van rust en stabiliteit, ook financieel. Ik was gedurende vele jaren veel aan het werk of in het land. Renate was thuis bij Noah (en later James). Ze faciliteerde dat ik mijn droom kon volgen, maar zette ook haar ambities buitenshuis tijdelijk in de wachtkamer. Maar Renate heeft me altijd gesteund. Altijd gestimuleerd om de weg van mijn hart te volgen. Want juist op dit gebied is zij altijd voor mij een inspiratiebron geweest. Om echt je eigen vrije pad te durven gaan. Ik leer nog steeds enorm veel van Renate. Ook afgelopen jaren waarin ze haar ambities is gaan volgen, en op persoonlijk en professioneel vlak verder is gaan groeien. Ze is de beste en liefste moeder voor onze zoons. Ze is leerkracht, onder andere als invalster op De Vrije School van onze jongste. Ze is Conscious Parenting Coach (een Amerikaanse opleiding over bewust opvoeden). Ze is een wijze vrouw geworden. Ze is niet alleen de liefde van mijn leven, maar ook voor mij een grote inspiratiebron in het stimuleren van mensen om met veel meer vrijheid, plezier én imperfectie te gaan leven. Dus hoe trots ben ik dat haar wijsheid nu op papier staat. Haar eerste boek is namelijk uit: In haar eigen woorden: ‘ Dit boek biedt een concrete route naar de vrije vrouw die je in essentie al bent, ook al ben je hier in het moderne leven (ver) van afgedwaald. Het is de uitnodiging om haar weer even af te stoffen en helemaal jezelf te mogen zijn. ’ Het boek bevat veel praktische voorbeelden uit haar eigen leven (ik weet niet zeker of dit heel goed voor mijn imago gaat zijn… haha), maar ook veel waardevolle theorie en praktische oefeningen en inzichten. Wat mij betreft een aanrader voor iedereen die ook een vrije vrouw wil worden (en alle mannen mogen stiekem meelezen, want veel thema’ s zijn universeel). Zo help je niet alleen jezelf, maar ook je (klein)kinderen om een chillere (groot)ouder te zijn. Ook vrij(er) worden? Klik hier voor alle informatie over Vrije Vrouwen, Vrije Kinderen.

Voor een podcast-opname met een inspirerende filosoof heb ik mij in mijn voorbereiding op dit gesprek in verschillende filosofen verdiept, waaronder Epicurus. Zijn visie op verlangen deel ik graag met jou. Epicurus zei namelijk: ‘Niets is genoeg, voor degene die genoeg te weinig vindt. ’ Volgens hem ontstaan onze onrust en onzekerheid vooral door onze enorm grote verlangens. Epicurus zei dat er drie soorten verlangens zijn: Natuurlijke noodzakelijke verlangens: voeding, veiligheid en vriendschap. Ze bevrijden ons van een ongemak, dus van honger, dorst, kou en eenzaamheid. Deze verlangens moeten we volgens Epicurus koesteren. Natuurlijke niet-noodzakelijke verlangens: verlangens die we van kinds af aan al hebben, maar in proportie zijn toegenomen of doorgeschoten zodat het onze overleving niet meer dient. Denk aan overmatig eten, een overdaad aan spullen en kleding of te veel vriendschappen. Zijn kernvraag was: als deze behoefte niet wordt voldaan, doet het dan pijn? Zo nee, dan is het een niet-noodzakelijk verlangen. Laat het los volgens Epicurus. Niet-natuurlijke en niet-noodzakelijke verlangens: verlangens die we niet van jongs af aan hebben, en ook niet voor onze overleving nodig hebben. Dus het verlangen naar technologie, macht, status en rijkdom. Laat ze ook los volgens Epicurus (makkelijk praten natuurlijk, hij leefde in een tijd zonder smartphone: ). Hij kreeg op dit laatste punt bijval van de 19e-eeuwse filosoof Arthur Schopenhauer. Die zei: ‘Rijkdom is als zeewater: hoe meer men ervan drinkt, hoe dorstiger men wordt. ’ De eerste groep verlangens zijn volgens Epicurus verzadigbaar, maar de tweede en derde groep niet. Nu komt het: als in één van de verzadigbare verlangens (dus de eerste groep met voeding, warmte, veiligheid en verbinding) iets ontbreekt, gaan we dit volgens Epicurus met onverzadigbare verlangens compenseren (dus de tweede en derde groep hierboven). En de valkuil in deze tweede en derde groep verlangens kan juist zijn dat het nooit genoeg is. Dat mensen altijd maar weer meer willen, of meer zoeken. Volgens Epicurus is genot ons hoogste goed, en is geen enkel genot op zichzelf slecht. Maar we moeten onszelf volgens hem juist trainen om beter te leren genieten. Je aandacht richten op wat er is, in plaats van wat er nog niet is. Iets wat actueel blijft, want de huidige reclames planten verlangens en voeden bij veel mensen onrust en onzekerheid. Dus even een laatste oefening van Epicurus als je nu ontevreden bent. Komt hij: Richt je niet op wat je mist, maar op welk verlangen jouw ontevredenheid veroorzaakt. Als je het verlangen hebt gevonden, vraag jezelf dan deze twee vragen af: 1. Als het verlangen uitkomt, word ik dan perse heel gelukkig? 2. Als het verlangen niet uitkomt, word ik dan perse heel ongelukkig? Als je beide vragen met ‘nee’ beantwoord, dan was het advies van Epicurus simpel: laat het los. In zijn woorden: ‘ Het zal je een enorme rust geven. ’ De mens heeft een neiging om grenzeloos te verlangen. Als je niet kunt genieten van wat de basisbehoeften vervult, zul je volgens Epicurus nooit tevreden zijn (hoeveel je ook bezit). Epicurus streefde naar gemoedsrust en afwezigheid van pijn. Hij stelde dat ware vreugde voortkomt uit het bevredigen van natuurlijke en noodzakelijke behoeften, zoals basisvoeding, vriendschap en veiligheid. Wie luxe, roem of oneindige rijkom najaagt, ontdekt dat dit went. Het hedonistische hamsterrad, je kent hem vast nog wel. Je went aan de nieuwe standaard en wil steeds meer. Dus de conclusie is: voor wie de grens van ‘ genoeg’ steeds weer verlegt, verandert elk bezit uiteindelijk in ’ te weinig’. Dat is pas armoede, toch?

Dinsdag 18 augustus zat ik bij mijn tante in Hoorn. Ze werd 96. Zesennegentig kaarsjes passen moeilijk op een taart, dus liet ik die achterwege. Maar het aantal levensjaren bleef door mijn hoofd spoken terwijl ik tegenover haar zat. 96 jaar. Geboren in 1930. Ze is de oudste van 12 kinderen (mijn vader is het elfde kind, dus met 79 jaar nog lekker piepjong: ). Dat betekent dat mijn tante als kind de Tweede Wereldoorlog met de hongerwinter heeft meegemaakt. Ze was toen zwaar ondervoed. Ook heeft ze na de oorlog de wederopbouw gezien. De komst van de wasmachine, de televisie, de anticonceptiepil, de personal computer, het internet, de smartphone, en nu de opkomst van kunstmatige intelligentie. Wat een verhalen in één mensenleven. En toch waren het niet deze persoonlijke verhalen die me het meest raakten. Het was iets anders: hoe dankbaar ze is. Niet op een geforceerde, positief-denken-manier. Gewoon, oprecht dankbaar. Voor de koffie. Voor de aandacht en het bezoek. Voor een grap en een knuffel. Voor simpelweg er nog te zijn. Ik reed naar huis en dacht: hoe kan het dat iemand die is opgegroeid met zó weinig, namelijk schaarste, oorlog en een wereld die pas na jaren van wederopbouw weer overeind krabbelde, zoveel dankbaarder lijkt dan wij? Wij die praktisch alles binnen handbereik hebben. We hebben meer dan ooit. Waarom voelen we ons dan niet gelukkiger dan ooit? Ik denk dat het iets te maken heeft met wat onderzoekers de hedonistische tredmolen noemen. Je went razendsnel aan wat je hebt. Een nieuwe telefoon voelt een week lang geweldig, en dan is het gewoon een telefoon. Onze verwachtingen stijgen net zo hard mee als onze welvaart, waardoor het gevoel van ‘ genoeg’ voortdurend voor ons uit blijft rennen. Iets wat ik in mijn theatershow ER IS MEER ook uitgebreid podium geef, inclusief een betere blauwdruk voor meer levensgeluk. Mijn tante’ s generatie had door pure noodzaak lagere verwachtingen. Een dak boven je hoofd na de oorlog was al reden voor een feestje. Wij verwachten dat als vanzelfsprekend, en zijn teleurgesteld als de tweede of derde vakantie van het jaar tegenvalt. Er speelt nog iets: vergelijking. Vroeger vergeleek je jezelf met de buren in je straat. Wij vergelijken onszelf, via een schermpje, met de mooiste momenten van duizenden mensen wereldwijd. Dat is een wedstrijd die niemand wint. En misschien wel het belangrijkste: verbondenheid. Al het onderzoek naar geluk wijst steeds weer dezelfde kant op. Hechte relaties, een gemeenschap om je heen, ergens bij horen, is een van de sterkste voorspellers van een gelukkig leven. Sterker dan geld. Sterker dan bezit. En dát is nou precies wat er de afgelopen decennia onder druk is komen te staan. Wat mijn tante mij eigenlijk liet zien, is dat dankbaarheid niet ontstaat door meer te hebben, maar door bewust te hebben gevoeld wat het is om niets te hebben. Dat referentiekader, dus de herinnering aan echte schaarste, maakt dat een simpel kopje koffie iets bijzonders blijft. Ook na 96 jaar. Wij hebben dat referentiekader niet. De meesten van ons zijn in overvloed geboren en kennen geen echte schaarste. Dat is geen schuldvraag, maar gewoon de realiteit van onze tijd. Er is nu geen kleine buurtsuper met beperkt aanbod, maar een overvolle supermarkt met tienduizenden verschillende producten die dagelijks open is. Het betekent wel dat wij zelf actief iets moeten doen wat vroeger vanzelf ontstond: bewust stilstaan bij wat er al is, in plaats van op de automatische piloot te jagen naar wat er nog niet is. Wat er nog ontbreekt. Waar ben jij dankbaar voor? Misschien is de dankbaarheid van mijn tante wel één van de belangrijkste ingrediënten waardoor ze 96 jaar is geworden. Niet als trucje, maar als levenshouding. Jij kunt de kracht van dankbaarheid gelukkig ook in jouw leven benutten. Denk vanavond als je in bed ligt aan drie dingen waar je dankbaar voor bent. Geen grootse zaken, maar juist de kleine alledaagse lichtpuntjes. Een gesprek met iemand. Een wandeling in de buitenlucht. Een warm kopje thee of juist een koud glas water. Het kloppen van je hart. De warme dekens die op je liggen, en daarboven ook nog eens een veilig dak. Misschien is dat de echte les van 96 jaar leven: niet dat vroeger alles beter was. Dat was het niet, want oorlog en armoede zijn niet iets om naar terug te verlangen. De echte les is dat geluk minder afhangt van wat je bezit (spullen, geld, status), maar juist meer samenhangt met hoe je bewust van de mensen en momenten om je heen geniet. Daar is mijn tante een levend voorbeeld van, en daar ben ik haar dankbaar voor.